فاطمه وهابی زاده
جنگ از دریچه نقاشی کودکان
مهمترین ویژگی کتاب، انتخاب «نقاشی کودک» بهعنوان ابزار پژوهش است. درودیان بر این فرض استوار است که کودکان بسیاری از اضطرابها، ترسها و دریافتهای ذهنی خود را نه در گفتار، بلکه در تصویر بیان میکنند. از همین رو، او با گردآوری نقاشیهای کودکان در شهرها و استانهای مختلف ایران، به تحلیل نمادها، رنگها و عناصر تکرارشونده در این آثار پرداخته است. (طاقچه)
در کتاب، جنگ صرفاً به معنای تانک و اسلحه نیست؛ بلکه به شکل ترس، ناامنی، مرگ، قهرمانسازی و حتی مفاهیم مذهبی و ملی در ذهن کودک بازتولید میشود. این مسئله نشان میدهد که حافظه جنگ در جامعه ایران همچنان فعال است و از طریق رسانه، خانواده، آموزش و فرهنگ عمومی به نسلهای بعد منتقل میشود.
نقاط قوت کتاب
1. رویکرد میانرشتهای
کتاب در مرز میان جامعهشناسی، روانشناسی کودک و مطالعات جنگ حرکت میکند. همین ویژگی باعث شده اثر تنها یک پژوهش توصیفی نباشد، بلکه ابعاد فرهنگی و روانی جنگ را نیز آشکار کند.
2. توجه به «نسل پس از جنگ»
بخش مهمی از اهمیت کتاب در این است که نویسنده به سراغ کودکانی رفته که خود جنگ را ندیدهاند. این پرسش که «چگونه کودکی که جنگ را تجربه نکرده، هنوز تصویری جنگی از جهان دارد؟» یکی از مهمترین دغدغههای کتاب است.
3. استفاده از دادههای میدانی
درودیان برای گردآوری نقاشیها تنها به تهران محدود نشده و به استانهای مختلف سفر کرده است. این تنوع جغرافیایی به پژوهش اعتبار بیشتری داده و امکان مقایسه ذهنیت کودکان در مناطق گوناگون را فراهم کرده است. (طاقچه)
نقاط ضعف و نقدها
با وجود اهمیت موضوع، کتاب در برخی بخشها با محدودیتهایی روبهروست.
1. غلبه توصیف بر تحلیل
در بعضی فصلها، نویسنده بیشتر به توصیف نقاشیها میپردازد تا تحلیل عمیق روانشناختی یا جامعهشناختی آنها. مخاطب انتظار دارد میان نمادهای تصویری کودکان و ساختارهای فرهنگی یا رسانهای جامعه پیوندهای دقیقتری برقرار شود.
2. کمبود ارجاع به نظریههای روز
کتاب میتوانست با استفاده گستردهتر از نظریههای جدید حوزه «مطالعات تروما»، «حافظه جمعی» یا «روانشناسی جنگ» غنای علمی بیشتری پیدا کند. در برخی بخشها، تحلیلها بیشتر بر برداشت شخصی نویسنده استوار است تا چارچوب نظری منسجم.
3. محدود بودن دامنه سنی
تمرکز پژوهش بر کودکان هفت تا نهساله، اگرچه انسجام پژوهش را حفظ کرده، اما امکان بررسی تطبیقی میان گروههای سنی مختلف را از بین برده است. مقایسه کودکان، نوجوانان و حتی نسلهای بزرگتر میتوانست تصویری گستردهتر از حافظه جنگ ارائه دهد.
اهمیت کتاب در فضای امروز
در دورانی که جهان همچنان با جنگ، مهاجرت اجباری و خشونت روبهروست، کتاب «جنگ از نگاه کودکان» اهمیت دوچندانی پیدا میکند. این اثر یادآوری میکند که جنگ تنها در میدان نبرد رخ نمیدهد؛ بلکه در ذهن کودکان، در حافظه جمعی و در فرهنگ عمومی نیز ادامه پیدا میکند.
کتاب همچنین این پرسش مهم را مطرح میکند که جامعه چگونه تصاویر جنگ را به نسلهای بعد منتقل میکند و چه مسئولیتی در قبال سلامت روان کودکان دارد.
جمعبندی
جنگ از نگاه کودکان اثری قابلتأمل و متفاوت در حوزه مطالعات جنگ و کودک است که با تمرکز بر نقاشیهای کودکان، تلاش میکند اثرات پنهان و ماندگار جنگ را در ذهن نسل جدید نشان دهد. هرچند کتاب در برخی بخشها نیازمند تحلیل نظری عمیقتر است، اما ارزش اصلی آن در طرح پرسشی مهم و انسانی نهفته است: کودکان چگونه جنگ را میبینند و جامعه چگونه این تصویر را در ذهن آنان میسازد؟