چاپ

شمیم سادات سبحانی

چکیده

گلیفوسات ((Glyphosate) پرمصرف‌ترین علف‌کش جهان است که از دهه 1970 تاکنون نقش مهمی در کنترل علف‌های هرز و افزایش بهره‌وری کشاورزی ایفا کرده است. در کنار مزایای اقتصادی، طی دو دهه اخیر نگرانی‌های فزاینده‌ای درباره اثرات این ترکیب بر سلامت انسان، تنوع زیستی و منابع طبیعی مطرح شده است. مطالعات متعدد حضور گلیفوسات و متابولیت اصلی آن ((AMPA) را در خاک، آب‌های سطحی، رسوبات، برخی محصولات غذایی و در مواردی در نمونه‌های زیستی انسان و دام گزارش کرده‌اند. هرچند بسیاری از نهادهای نظارتی استفاده از این علف‌کش را در صورت رعایت دستورالعمل‌های مصرف کم‌خطر ارزیابی می‌کنند، اما برخی مطالعات نیز ارتباط احتمالی آن را با سرطان، اختلالات غدد درون‌ریز و آسیب‌های زیست‌محیطی مطرح کرده‌اند. این مقاله با مرور مهم‌ترین یافته‌های علمی، مخاطرات حاد و مزمن گلیفوسات، پایداری آن در محیط زیست و راهکارهای جایگزین برای کاهش وابستگی به این علف‌کش را بررسی می‌کند.

واژه‌های کلیدی: گلیفوسات، علف‌کش، آلودگی آب، سلامت انسان، محیط زیست، مدیریت تلفیقی علف‌های هرز.

مقدمه

افزایش جمعیت جهان و نیاز روزافزون به تولید موادغذایی، مصرف آفت‌کش‌ها و علف‌کش‌ها را به بخشی جدایی‌ناپذیر از کشاورزی مدرن تبدیل کرده است. در میان این ترکیبات، گلیفوسات به دلیل اثربخشی بالا، قیمت مناسب و کاربرد گسترده، به پرمصرف‌ترین علف‌کش جهان تبدیل شده است. این ماده با مهار آنزیم EPSPS، مسیر سنتز اسیدهای آمینه ضروری در گیاهان را مختل کرده و موجب مرگ علف‌های هرز می‌شود.

با وجود مزایای اقتصادی، افزایش مصرف گلیفوسات پرسش‌های مهمی را درباره اثرات آن بر سلامت انسان و محیط‌زیست ایجاد کرده است. اختلاف نظر میان نهادهای علمی و نظارتی درباره خطرات بلندمدت این علف‌کش، ضرورت آگاهی‌بخشی و مصرف مسؤولانه آن را بیش از پیش آشکار می‌سازد.

کاربردها و ویژگی‌های گلیفوسات

گلیفوسات یک علف‌کش غیرانتخابی و سیستمیک است که پس از جذب از طریق برگ، در سراسر گیاه منتقل می‌شود و علاوه بر اندام هوایی، ریشه‌ها را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.

مهم‌ترین کاربردهای آن عبارت‌اند از:

کنترل علف‌های هرز مزارع و باغ‌ها

آماده‌سازی زمین پیش از کشت

کنترل پوشش گیاهی در حاشیه جاده‌ها، خطوط انتقال نیرو و مناطق صنعتی

استفاده در برخی سیستم‌های کشاورزی حفاظتی

مخاطرات حاد برای سلامت انسان

مسمومیت حاد معمولاً در اثر بلع، تماس با پوست و چشم یا استنشاق ذرات ناشی از سم‌پاشی رخ می‌دهد. شدت علائم علاوه بر گلیفوسات، به ترکیبات کمکی موجود در فرمولاسیون‌های تجاری نیز وابسته است.

علائم شایع عبارت‌اند از:

سوزش چشم و پوست

تهوع و استفراغ

درد شکم و اسهال

سردرد و سرگیجه

تحریک دستگاه تنفسی، سرفه و تنگی نفس

در مسمومیت‌های شدید ممکن است افت فشار خون، اختلال ریتم قلب، نارسایی کلیه، آسیب کبدی، تشنج و حتی مرگ رخ دهد؛ هرچند این موارد بیشتر در اثر بلع عمدی مقادیر زیاد گزارش شده‌اند.

اثرات مزمن و نگرانی‌های بهداشتی

مواجهه طولانی‌مدت شغلی با گلیفوسات، به‌ویژه در کشاورزان و سم‌پاش‌ها، موضوع مطالعات فراوانی بوده است. برخی پژوهش‌ها ارتباط احتمالی آن را با افزایش خطر لنفوم غیرهوچکین، اختلالات غدد درون‌ریز، کاهش کیفیت اسپرم، آسیب کلیوی و استرس اکسیداتیو مطرح کرده‌اند.

در سال 2015، آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC) گلیفوسات را در گروه «احتمالاً سرطان‌زا برای انسان» گروه 2(A) طبقه‌بندی کرد. در مقابل، سازمان‌هایی مانند سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا ((EPA) و سازمان ایمنی غذای اروپا (EFSA) پس از ارزیابی مجموعه‌ای از مطالعات اعلام کرده‌اند که در صورت استفاده مطابق دستورالعمل، شواهد کافی برای سرطان‌زا بودن آن وجود ندارد. این تفاوت ارزیابی نشان می‌دهد که موضوع همچنان در حال بررسی علمی است.

سرنوشت گلیفوسات در محیط‌زیست

گلیفوسات پس از ورود به خاک عمدتاً به ذرات خاک متصل می‌شود، اما این ویژگی مانع انتقال آن به محیط‌های آبی نیست. بارندگی، رواناب کشاورزی و فرسایش خاک می‌توانند گلیفوسات و متابولیت آن (AMPA) را وارد رودخانه‌ها، تالاب‌ها و دریاچه‌ها کنند.

نیمه‌عمر گلیفوسات در خاک بسته به نوع خاک، دما و فعالیت میکروبی بین چند روز تا چند ماه متغیر است و متابولیت AMPA در برخی شرایط پایداری بیشتری دارد.