بزرگنمایی:

بهزاد میقانی

وقتی برای اولین بار شماره کسی را می‌بینیم، گاهی پیش از آن‌که خودش را بشناسیم، درباره‌اش داستانی در ذهنمان می‌سازیم.

اگر شماره‌اش 0912 کد 1 باشد، ممکن است ناخودآگاه فکر کنیم قدیمی‌تر است، ثروتمندتر است، تاجر است یا جایگاه اجتماعی بالاتری دارد. اگر شماره‌ای جدیدتر یا متعلق به اپراتور دیگری باشد، ممکن است برداشت دیگری از او داشته باشیم.

هیچ‌کدام از این قضاوت‌ها الزاماً درست نیستند. اما همین که در ذهن ما شکل می‌گیرند، نشان می‌دهد یک شماره تلفن دیگر فقط وسیله‌ای برای تماس نیست؛ تبدیل به یک نشانه اجتماعی شده‌است.

البته بخشی از قیمت بالاتر کدهای قدیمی‌تر به کمیابی و قدمت آن‌ها برمی‌گردد. اما موضوع جالب‌تر این است که چرا «کد 1» در ذهن بعضی از ما اعتبار بیشتری از «کد 2» پیداکرده‌است.

این رفتار فقط درباره شماره تلفن نیست.

ما گاهی از روی گوشی، ماشین، لباس، ساعت، محله زندگی، رستورانی که کسی می‌رود یا حتی مقصد سفرش درباره جایگاه او قضاوت می‌کنیم.

آیفون دارد یا اندروید؟

چه ماشینی سوار می‌شود؟

کجا زندگی می‌کند؟

همراه اول دارد یا ایرانسل؟

اگر 0912 دارد، کد چند است؟

از کنار هم گذاشتن همین نشانه‌ها، گاهی قبل از آن‌که یک نفر را واقعاً بشناسیم، تصویری از او می‌سازیم. معمولاً اسم این رفتار را «چشم‌وهم‌چشمی» می‌گذاریم، اما مسأله عمیق‌تر از این است. انسان‌ها در بسیاری از کشورهای دنیا از اشیا برای نشان دادن جایگاه اجتماعی خود استفاده می‌کنند. تفاوت در این است که هر جامعه نشانه‌های مخصوص خودش را می‌سازد. در بعضی کشورها یک محله، ساعت، خودرو یا حتی پلاک خاص می‌تواند نشانه جایگاه باشد. در چین بعضی اعداد، مانند عدد 8، ارزش فرهنگی ویژه‌ای دارند و مردم برای شماره‌ها یا پلاک‌های خاص مبالغ بالایی می‌پردازند. پس این پدیده فقط ایرانی نیست.

اما شکل ایرانی آن جالب است: ما حتی توانسته‌ایم اولین رقم بعد از 0912 را به یک نشانه منزلتی تبدیل کنیم.

حالا فرض کنید از فردا شماره تلفن همه مخفی شود. هیچ‌کس نفهمد شما کد 1 دارید یا کد 8. کیفیت تماس و خدمات هم هیچ تغییری نکند. آیا کد 1 باز هم همین‌قدر جذاب خواهد بود؟

اگر پاسخ منفی باشد، بخشی از ارزش آن نه در خود شماره، بلکه در نگاه دیگران است. شاید بنابراین سؤال اصلی این نباشد که چرا کسی حاضر است پول زیادی برای کد 1 بدهد.

سؤال جالب‌تر این است:

چرا ما با دیدن کد 1، صاحب آن را متفاوت می‌بینیم؟

هر بار که از روی ماشین، گوشی، لباس، محله یا شماره تلفن درباره یک انسان نتیجه‌گیری می‌کنیم، به آن اشیا قدرت اجتماعی می‌دهیم.

وقتی تعداد زیادی از آدم‌ها این معنا را بپذیرند، یک عدد ساده می‌تواند به نشانه اعتبار تبدیل شود.

مخابرات «1» را برای طبقه‌بندی آدم‌ها نساخته بود. ما این کار را کردیم. و شاید عجیب‌ترین بخش ماجرا همین باشد:

«1» فقط از «2» گران‌تر نشد؛ در ذهن بعضی از ما، صاحبِ 1 هم از صاحبِ 2 بالاتر رفت.