آخرین مطالب

علی مهری

ساختارها و نهادها در ایران بلاهت یا عقلانیت صفحه اول

  بزرگنمایی:

تقریباً دویست سال پیش جیمز موریه در کتاب مشهور خود در محافل روشنفکری ایران «سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی» جمله‌ای دارد که به نظرم شاه‌کلید اصلی ناکارآمدی و توسعه‌نیافتگی و کم حاصل بودن یا بی‌حاصل بودن همه تلاش‌ها برای عقب نماندن جامعه ایرانی از قافله پیشرفت و ترقی بشریت در دوران معاصر است: «ایرانی‌ها زمانی که تنها هستند عاقل‌اند و زمانی که جمع می‌شوند، عقلانیت جای خود را به حماقت و بلاهت می‌دهد.»
پیش از آغاز بحث خوب است اشاره‌ای هم به ساختارها و نهادها داشته باشیم. مانند بسیاری از پدیده‌ها و مفاهیم وارداتی ممکن است بعضی از دوستان که ذهنیت مهندسی دارند زمانی که صحبت از ساختار می‌شود، توجهشان معطوف به سازه‌های صنعتی یا عمرانی شده و یا ذهنیتی حداقلی از مباحث حقوقی و مقررات فوراً به ذهنشان متبادر شود درحالی‌که ساختارها سازه‌هایِ زبانیِ انگاره‌ها مانند اسطوره‌های روایی و معنایی باورها نمادها و نشانه‌ها و مجموعه‌ای از بدیهیات و عقل سلیم که پارادایم دانایی جامعه را می‌سازد و در سایه آن نظم گفتار شکل می‌گیرد و میکرو قدرت را در جامعه سامان می‌بخشد، بدیهی است از این دیدگاه نهادها و ساختارهای حقوقی نیز متأثر شده و منطق آن پدیدار و هستی‌شناسی آن‌ها ظاهر می‌شود. سخن در باب ساختارها و نظم گفتار به این مختصر خلاصه نمی‌شود و لازم است علاقه‌مندان کتاب‌هایی را که درباره تحلیل گفتمان نوشته شده‌اند نیز مطالعه کنند. در ادامه این مباحث به مقولاتی مانند هویت، ازخودبیگانگی، سوژه‌شدگی انسان، مرگ مؤلف، حیات طبیعی و فطری و مدنی برمی‌خوریم تا آنجا که فاعل بودن انسان به طور جد در محاق می‌رود و به‌سان گربه‌ای بازیگوش گرفتار کلاف سردرگمی از بافته‌های خود می‌شویم.
ساخت اجتماعی واقعیت که امروزه از مباحث اصلی رسانه‌های جمعی است نتیجه تحقیق و تأمل در همین مطالعات است. برای مثال وقتی شما وارد سازمان یا اداره‌ای می‌شوید مواجه با ساختاری هستید که به‌ناچار با رعایت آن ساختار و ادبیات خاص آن می‌توانید ارتباط مؤثر برقرار کرده و منظور خود را پیگیری نمایید. وقتی وارد کلاس درس می‌شوید با ساختار دیگر و ادبیات دیگری هست همین‌طور وقتی در بازار قدم می‌زنید و به خرید می‌پردازید و یا هنگامی‌که به ترمینال مراجعه می‌کنید و یا در قهوه‌خانه‌ای وارد می‌شوید ادبیات خاصی را ملاحظه می‌کنید این مسأله در جغرافیای انسانی هم صادق است. وقتی به مسافرت تفریحی یا زیارتی می‌روید این تفاوت‌ها را به‌خوبی می‌بینید و برای برقراری ارتباط مجبور هستید خود را سازگار کنید. همین سازگاری است که از شما خود دیگری می‌سازد. زمانی که صحبت از خصلت‌های یک قوم و ملتی می‌کنید این‌چنین است این سازگاری با ساختارها و نظم گفتار هم هویت را توضیح می‌دهد و هم ازخودبیگانگی را. برای کسی که مسافر است ممکن است ازخودبیگانگی باشد و برای کسی که آنجا زندگی می‌کند هویت تلقی شود. همچنین زمانی که نگاه فلسفی به انسان داشته باشید مواجه با مفاهیم حیات طبیعی و فطری و مدنی می‌شوید که مجبور هستید برای بقا تن به نقش‌ها و نقاب‌ها و انتظاراتی که جامعه از شما دارد بدهید. اگر صحبت از خصلت‌ها و رفتارها می‌کنیم نباید آن را از جنبه توهین بنگریم چراکه همه ما مجبوریم خود را با ساختارها وفق بدهیم بنابراین قصد جسارت به خودمان را نداریم بلکه می‌خواهیم انگشت روی ساختارهایی بگذاریم که با ما چنین کرده‌اند و چنین هویتی را برای ما ساخته‌اند.
تملق و چاپلوسی و دروغ‌گویی و غیبت و... برای خودشیرینی و ارتقا و محبوب شدن در هر جمعی اجتناب‌ناپذیر است خصوصاً در جوامعی که به مدت طولانی در فاز سیاسی قرار می‌گیرند و فضای ایدئولوژیک را تجربه می‌کنند به‌تدریج تبدیل به ارزش می‌شوند و بدین‌سان خصلتی را به ارمغان میاورند که آن جمع را به‌سوی بلاهت و حماقت سوق می‌دهند و این‌چنین نهادهایی شکل می‌گیرند که در آن‌ها عقلانیت جای خود را به بلاهت و نادانی می‌دهد. در این سازوکار مکانیزم اسطوره‌سازی هم دخالت کرده و زنده‌باد و مرده باد و شعارزدگی مجموعه ارزش‌هایی را می‌سازد که می‌تواند ملتی را به مذلت و تیره‌بختی رهنمون شود.
میشل فوکو در کتاب «تولد زیست سیاست» ریشه‌های آزادی بیان را به مفهومی در جامعه غربی می‌رساند بنام پارسیاستس یعنی سخن حق گفتن حتی اگر به قیمت جانت تمام بشود. کاری که سقراط حکیم کرد و به‌خاطر سخن حق جام شوکران را نوشید ولی از گفتن حقیقت چشم نپوشید. یعنی پارسیاستس آن عنصری است که توانسته جامعه‌ای بسازد که ساختارها و نهادهایش بجای بلاهت بر عقلانیت بنا شوند و این تفاوت بنیادین ما با آن‌هاست، داستانی که در همه ساختارها و نهادهای ما متأسفانه جاری و ساری است و استثنایی هم ندارد. اگر احزاب ما کارکرد خود را ندارند اگر تشکیلات‌های اصلاح‌طلبانه و تحول‌خواهانه و حتی اپوزیسیون هم موفق نیستند به‌خاطر همین آفتی است که از آن گریزی ندارند یعنی وقتی جمع می‌شویم همه حرف‌های علمی و عقلی خود را فراموش می‌کنیم و شعار مرده باد زنده‌باد می‌دهیم تا ارتقا یافته و محبوب شویم و جایگاهی به دست بیاوریم و یا حداقل جایگاه خود را از دست ندهیم. برای تغییر ساختارها و نهادها باید باورهای خود را تغییر بدهیم و وقتی صحبت از اصول و ارزش‌های حقیقی می‌کنیم احساس غربت و تنهایی نکنیم و این اصول مبنای درک و باور مشترک ما و از بدیهیاتی باشد که برای ساختن جامعه نوین نیازمند آنیم.



نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

lastnews

فرهنگ طبیعت دوستی ایرانیان

ما محکومیم به‌روز آمدی، توسعه اتحاد و گفتگو/ 3

ریشه‌ی تکاملی اخلاق انسانی/1

لزوم حفظ منابع تجدیدناپذیر و افزایش تاب‌آوری محیط‌زیست در شهرستان رزن و درگزین

در آستانه انتخابات فعالیت شعب حاما در سراسر کشور گسترده‌تر می‌شود

مستقل عمل‌کردن حزب اراده ملت به معنای مخالفت با اجماع اصلاح‌طلبان نیست

برنامه حزب اراده ملت برای انتخابات شوراهای شهر و روستا متفاوت از انتخابات ریاست‌جمهوری است

خروج حاما از شورای هماهنگی انشعاب نبود بلکه فقط ائتلاف نکردیم

تقلیل‌گراییِ گفتمانیِ اصلاح‌طلبان

آه از این مجلس!

ساختارها و نهادها در ایران بلاهت یا عقلانیت

سالی که نکوست از بهارش پیداست

به بهانه روز زن زن نقش خود را بازی می‌کند

شروع فعالیت نسخه آزمایشی پورتال اطلاع‌رسانی حزب اراده ملت ایران

گزارش نشست‌های دفتر سیاسی حزب اراده ملت ایران

اصلاح‌طلبان به حاشیه رانده شده‌اند و نقش و نفوذ گذشته را ندارند

شورا و نقش شوراهای شهر در توسعه سیاسی

ما محکومیم به‌روز آمدی، توسعه اتحاد و گفتگو/ 2

دیپلماسی نفتی ایران قبل و بعد از خروج آمریکا از برجام

فرانسه از فین کن اشتاین تا پسابرجام

نقش برجام در مهار ایران

راهکار کارآمدی روابط خارجه

شناسایی مشکلات، آسیب‌ها و نیازهای مطرح در شهرستان اهواز و دسته‌بندی آن‌ها بر اساس اولویت و ویژگی‌های قابل‌پیگیری

ویرانه به جای خود خواجه به راه خود

تحزب، انتخابات و برنامه‌های انتخاباتی حزب اراده ملت ایران

کیش و مات شفافیت در مجلس

چه باید کرد؟ حاما و افق های پیش رو

"زوال و محال اخلاق حرفه‌ای در ایمنی جمعی"

سرپرست سازمان مدیریت پسماند شهرداری کرج:

افشین فرهانچی رئیس ستاد انتخاباتی حزب اراده ملت شد

اسماعیل مختاری سخنگوی حاما شد

برنامه پاک‌سازی طبیعت

خالی کردن جیب مردم در قمارخانه‌های مجازی!

در انتخابات ریاست‌جمهوری فعالیتی نخواهیم داشت

عدنان

فضای مجازی و تدریس مجازی

سه روی سکه! طب مدرن در برابر طب سنتی

حزب، جامعه و حکومت سیاسی

ما محکومیم به‌روز آمدی، توسعه، اتحاد و گفتگو (1)

تبیین و بازشناسی سه مفهوم سوسیالیسم، سوسیالیسم دموکراتیک و سوسیال‌دموکراسی!

سیاه چاله های اجتماعی

شفاف‌سازی امور پیمانکاران و احیای بافت‌های واجد ارزش

رفع تبعیض از سکونت‌گاه‌های غیررسمی

چاره رنجبران وحدت و تشکیلات است

اصلاح‌طلبان پاسخ مناسبی در قبال رأی مردم ندادند

رئیس‌جمهوری نظامی تابو یا عادی؟!

اقتدار زنان در جریان سازی احزاب ...! انتخاب خانم‌ها اطلس‌باف و شمسینی غیاثوند در استان قزوین جریان حزب را شتاب خواهد بخشید!

نشانه‌ها را دریابید!

کرونا و فضای مجازی

آقای وزیر؛ برای بهبود سرعت و کیفیت آموزش مجازی، سرورهای شاد را منطقه‌ای کنید