بزرگنمایی:

فاطمه وهابی‌زاده

کتاب «صلح را باید از کودکی آموخت» به اهتمام پریچهر نسرین‌پی، حاصل گفت‌وگو با دو تن از برجسته‌ترین چهره‌های حوزه آموزش و ادبیات کودک، توران میرهادی و ناصر یوسفی است. این اثر توسط مؤسسه پژوهشی کودکان دنیا و انتشارات کارگاه کودک منتشر شده و از نخستین آثار فارسی است که به موضوع آموزش فرهنگ صلح از منظر تعلیم و تربیت کودکان می‌پردازد. (طاقچه)

اگر صلح را صرفاً به معنای نبود جنگ بدانیم، آموزش آن نیز به پند و اندرزهای اخلاقی محدود خواهد شد؛ اما «صلح را باید از کودکی آموخت» از همان آغاز، افقی فراتر از این تعریف را پیش روی مخاطب می‌گشاید. صلح در این کتاب نه یک مفهوم سیاسی، بلکه شیوه‌ای برای زیستن است؛ فرهنگی مبتنی بر احترام به تفاوت‌ها، گفت‌وگو، مدارا، مشارکت اجتماعی و پذیرش دیگری.

وجه ممتاز کتاب آن است که از شعارزدگی فاصله می‌گیرد و به جای پرداختن به مفاهیم انتزاعی، صلح را در عرصه تربیت کودک جست‌وجو می‌کند. توران میرهادی، که بخش مهمی از عمر خویش را صرف بنیان‌گذاری نهادهای آموزشی و فرهنگی برای کودکان کرده است، بر این باور است که کودکان باید در محیطی مبتنی بر آزادی، مسئولیت‌پذیری و مشارکت اجتماعی رشد کنند. از نگاه او، صلح محصول آموزش مستقیم نیست، بلکه نتیجه زیستن در فضایی است که کودک در آن احترام متقابل و همکاری را تجربه می‌کند. (طاقچه)

یکی از مهم‌ترین نکات مطرح شده در کتاب، نقد نظام‌های آموزشی اقتدارگراست. نویسندگان معتقدند که نمی‌توان کودک را به اطاعت محض و سکوت عادت داد و در آینده از او انتظار داشت شهروندی صلح‌طلب، گفت‌وگومحور و مسؤول باشد. فرهنگ صلح از خانواده و مدرسه آغاز می‌شود؛ جایی که کودک فرصت می‌یابد نظر خود را بیان کند، به تفاوت‌ها احترام بگذارد و مسؤولیت تصمیم‌هایش را بپذیرد. از این منظر، آموزش صلح بیش از آنکه به کتاب‌های درسی وابسته باشد، به شیوه تربیت و مناسبات اجتماعی ما وابسته است.

ناصر یوسفی نیز با تکیه بر ادبیات کودک، نقش داستان و کتاب را در پرورش فرهنگ صلح برجسته می‌کند. او معتقد است ادبیات کودک می‌تواند بستری برای آشنایی کودکان با مفاهیمی چون همدلی، دوستی، عدالت و گفت‌وگو باشد. کودک از خلال داستان‌ها می‌آموزد که جهان تنها از نگاه او تعریف نمی‌شود و دیگران نیز حق دارند متفاوت بیندیشند و متفاوت زندگی کنند. چنین نگرشی، بنیان‌های فکری صلح را در سال‌های نخست زندگی شکل می‌دهد. (طاقچه)

از منظر ساختاری نیز کتاب واجد اهمیت است. انتخاب قالب گفت‌وگو موجب شده است که متن از خشکی آثار نظری فاصله بگیرد و مخاطب با اندیشه‌های مطرح شده ارتباطی نزدیک‌تر برقرار کند. پرسش‌های هدفمند پریچهر نسرین‌پی، فرصت مناسبی برای تبیین دیدگاه‌های دو صاحب‌نظر فراهم آورده است. خواننده احساس نمی‌کند با مجموعه‌ای از نظریه‌های آموزشی روبه‌رو است، بلکه در فضایی زنده و پویا به گفت‌وگویی درباره انسان، جامعه و آینده کودکان دعوت می‌شود.

البته کتاب خالی از کاستی نیست. شاید مهم‌ترین نقد وارد بر آن، محدود بودن ارائه راهکارهای عملی برای نظام آموزشی امروز باشد. نویسندگان به خوبی مبانی نظری فرهنگ صلح را تبیین می‌کنند، اما کمتر به برنامه‌های اجرایی و سیاست‌های آموزشی مشخص می‌پردازند. همچنین بخشی از مباحث مطرح شده نیازمند بازخوانی در پرتو تحولات اجتماعی و فناوری‌های نوین آموزشی است؛ موضوعاتی که امروز بیش از گذشته بر فرایند جامعه‌پذیری کودکان تأثیرگذار هستند.

با این حال، ارزش اصلی کتاب در طرح یک پرسش بنیادین نهفته است: آیا می‌توان جهانی صلح‌آمیز داشت، بدون آنکه کودکان را برای صلح تربیت کنیم؟ پاسخ کتاب به این پرسش منفی است. نویسندگان معتقدند خشونت، تبعیض و عدم مدارا، آموختنی هستند و به همان نسبت، صلح، همزیستی و گفت‌وگو نیز باید آموخته شوند. کودکانی که فرصت مشارکت، شنیده شدن و تجربه مسؤولیت اجتماعی را پیدا می‌کنند، در آینده شهروندانی مسؤول‌تر و صلح‌طلب‌تر خواهند بود.

امروز که جهان بیش از هر زمان دیگری با بحران‌های انسانی، جنگ‌ها و شکاف‌های اجتماعی روبه‌رو است، بازخوانی این اثر اهمیت دوچندان می‌یابد. «صلح را باید از کودکی آموخت» صرفاً کتابی درباره کودکان نیست؛ بلکه کتابی درباره آینده جامعه است. این اثر به ما یادآوری می‌کند که صلح از میدان‌های سیاست آغاز نمی‌شود، بلکه از خانه‌ها، مدرسه‌ها، کتاب‌ها و شیوه گفت‌وگوی ما با کودکان شکل می‌گیرد.

نتیجه‌گیری

«صلح را باید از کودکی آموخت» را باید اثری پیشرو در حوزه فرهنگ صلح و آموزش کودک دانست. این کتاب با بهره‌گیری از تجربه و اندیشه توران میرهادی و ناصر یوسفی، تصویری انسانی و تربیتی از مفهوم صلح ارائه می‌دهد و مخاطب را به بازاندیشی در شیوه‌های تربیتی و آموزشی فرا می‌خواند.

پیام اصلی کتاب، پیامی ساده اما عمیق است: اگر خواهان جامعه‌ای عادلانه، مداراگر و صلح‌جو هستیم، باید آموزش صلح را از سال‌های نخست زندگی کودکان آغاز کنیم؛ زیرا آینده صلح‌آمیز جهان، از کلاس‌های کوچک درس و قصه‌های کودکی آغاز می‌شود. (طاقچه)