بزرگنمایی:

مهسا پهلوان 

جامعه‌شناسی زبان، دانشی است که به مطالعه‌ تعامل میان زبان و جامعه می‌پردازد و به بررسی این مسأله که چگونه عوامل اجتماعی همچون طبقه اجتماعی، جنسیت، قومیت، سیاست و قدرت بر شکل‌گیری، تحول و بکارگیری زبان اثر می‌گذارند. درجهانی که پویایی‌های ارتباطی روزبه‌روز پیچیده‌تر می‌شود، پرداختن به جامعه‌شناسی زبان نه تنها یک ضرورت علمی، بلکه نیازی اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی است.
یکی از ابعاد مهم جامعه‌شناسی زبان، تحلیل نقش زبان در بازتولید و یا تغییر نابرابری‌های اجتماعی است. زبان می‌تواند ابزاری برای سلطه‌ فرهنگی و سیاسی باشد، یا بالعکس بستری برای مقاومت و هویت‌یابی. به‌عنوان نمونه، زبان‌های اقلیت در بسیاری از جوامع با خطر حذف یا به حاشیه رانده‌شدن مواجه‌اند و سیاست‌های زبانی دولت‌ها می‌تواند در این زمینه نقش تعیین‌کننده‌ای ایفاکند (Fishman, 2018) در ایران نیز، توجه به تنوع زبانی و قومی و تلاش برای همزیستی زبانی عادلانه، از مهم‌ترین چالش‌های اجتماعی و سیاسی معاصر است.
از سوی دیگر، جامعه‌شناسی زبان با تحلیل گفتمان‌های سیاسی و رسانه‌ای، امکان فهم عمیق‌تری از فرایندهای شکل‌دهی به افکار عمومی را فراهم می‌آورد. زبان نه تنها وسیله‌ای برای انتقال پیام، بلکه بستری برای تولید قدرت، مشروعیت‌بخشی و حتی کنترل اجتماعی است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که تحلیل گفتمان انتقادی می‌تواند ابزاری مؤثر برای افشای روابط پنهان قدرت در زبان سیاسی باشد (Fairclough, 2020).
همچنین، در حوزه آموزش زبان، جامعه‌شناسی زبان اهمیت ویژه‌ای دارد. فهم تفاوت‌های زبانی و اجتماعی میان گروه‌های مختلف، می‌تواند به طراحی سیاست‌های آموزشی عادلانه‌تر و کارآمدتر کمک کند. بویژه در جوامع چند زبانه، نادیده‌گرفتن نقش عوامل اجتماعی در آموزش زبان، منجر به بازتولید نابرابری‌های اجتماعی خواهد شد.
به‌طور کلی، ضرورت پرداختن به جامعه‌شناسی زبان، ناشی از نقشی است که زبان در ساخت، بازتولید و تغییرساختارهای اجتماعی ایفا می‌کند. جامعه‌شناسی زبان نه تنها عرصه‌ای برای پژوهش‌های علمی، بلکه ابزاری برای سیاست‌گذاری اجتماعی و فرهنگی است. نگاهی انتقادی و آگاهانه به زبان می‌تواند به ساخت جامعه‌ای عادلانه‌ و دموکراتیک‌ یاری رساند.
غفلت از جامعه‌شناسی زبان می‌تواند پیامدهای عمیقی در ابعاد اجتماعی، فرهنگی و سیاسی داشته باشد. برخی از مهم‌ترین این پیامدها عبارتند از:
تشدید نابرابری‌های اجتماعی و فرهنگی: زبان ابزاری برای دسترسی به فرصت‌ها، قدرت و منابع است. بی‌توجهی به جامعه‌شناسی زبان باعث بازتولید تبعیض‌ها و به حاشیه رانده شدن بیشتر گروه‌های اقلیت می‌شود.
خطر فراموشی و نابودی زبان‌های اقلیت: سیاست‌های زبانی ناعادلانه، در نبود تحلیل‌های جامعه‌شناختی زبان، می‌تواند به حذف زبان‌های محلی و در نهایت از بین رفتن بخشی از میراث فرهنگی و هویتی منجر شود.
ضعف در سیاست‌گذاری آموزشی: نظام آموزشی بدون درک نقش زبان در جامعه نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای واقعی گروه‌های مختلف باشد و این مسأله موجب کاهش عدالت آموزشی و افزایش نابرابری می‌شود.
ابزارسازی سیاسی زبان بدون نقد و نظارت: زبان رسانه‌ای و سیاسی به ابزاری برای تحکیم قدرت، ایجاد شکاف اجتماعی و دستکاری افکار عمومی تبدیل می‌شود، بدون آن‌که امکانی برای نقد مؤثر وجود داشته باشد.
تضعیف انسجام اجتماعی: نادیده گرفتن نقش زبان در جوامع چند زبانه به تنش‌های قومی و اجتماعی دامن می‌زند و مانع شکل‌گیری هویت ملی فراگیر می‌شود.
فقدان نگاه انتقادی به گفتمان‌: نبود رویکرد جامعه‌شناسی زبان به معنای پذیرش ناخودآگاه سلطه‌ ایدئولوژیک و قدرت‌های پنهان در زبان است.
در نتیجه، جامعه‌شناسی زبان نه تنها یک حوزه نظری، بلکه ضرورتی عملی برای حفظ عدالت اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در جوامع معاصر بشمار می‌رود.
منابع:
- Fishman, J. (2018). Sociology of Language: An Interdisciplinary Social Science Approach to Language in Society. Routledge.
- Fairclough, N. (2020). Language and Power. Routledge